Wstęp
„Empuzjon” to powieść autorstwa Olgi Tokarczuk, która zadebiutowała na rynku wydawniczym 1 czerwca 2022 roku. Jest to pierwsze dzieło pisarki wydane po przyznaniu jej literackiej Nagrody Nobla, co nadaje mu szczególne znaczenie w jej twórczości. Książka, określana jako horror przyrodoleczniczy, przenosi czytelników do lat przed I wojną światową, do uzdrowiska Görbersdorf, gdzie główny bohater, Mieczysław Wojnicz, zmaga się z gruźlicą. Właściwości lecznicze tego miejsca oraz otaczająca natura stają się kluczowymi elementami fabuły, a także tłem dla refleksji nad ludzkimi lękami i słabościami. Przez pryzmat choroby i uzdrowienia Tokarczuk bada złożoność relacji międzyludzkich oraz rolę kobiet w społeczeństwie.
Fabuła powieści
Akcja „Empuzjonu” rozgrywa się we wrześniu 1913 roku w Görbersdorfie, dzisiejszym Sokołowsku, które było pierwszym sanatorium na świecie leczących gruźlicę. Główny bohater, Mieczysław Wojnicz, to lwowski student inżynierii wodno-kanalizacyjnej, który przybywa do uzdrowiska w nadziei na poprawę swojego stanu zdrowia. Jego pobyt w pensjonacie dla panów staje się nie tylko procesem leczenia, ale także odkrywaniem tajemnic otaczającego go świata oraz interakcji z innymi kuracjuszami. Od samego początku jego pobytu atmosfera jest napięta – samobójstwo żony właściciela pensjonatu wywołuje niepokój i wprowadza element grozy.
W Görbersdorfie Mieczysław poznaje różnorodne postaci – od katolickiego tradycjonalisty po socjalistycznego pisarza. Wspólne rozmowy kuracjuszy oscylują wokół polityki, filozofii i relacji między płciami. Jednakże w tle tych dyskusji pojawia się temat kobiet, które są często traktowane jako obiekty pożądania lub przejaw słabości. Tokarczuk w subtelny sposób ukazuje mizoginię obecnych w ich rozmowach idei i stereotypów.
Rola przyrody i grzybów
Przyroda odgrywa istotną rolę w „Empuzjonie”, a szczególnie grzyby, które stają się symbolem zarówno życia, jak i śmierci. Kuracjusze odkrywają bogactwo grzybów rosnących w okolicy i zaczynają przygotowywać nalewkę z tych darów natury. W miarę jak nalewka staje się coraz bardziej popularna wśród pacjentów, ich percepcja rzeczywistości ulega zmianie – pojawiają się halucynacje i surrealistyczne wizje. Grzyby stają się nie tylko pokarmem dla ciała, ale także dla umysłu; ich obecność podkreśla złożoność relacji między człowiekiem a naturą.
Powieść Tokarczuk ukazuje również kontrast między cywilizacją a dzikością natury. Pensjonat Opitza stanowi miejsce zamknięte i odizolowane od świata zewnętrznego, podczas gdy otaczające go lasy i góry są pełne tajemnic i niebezpieczeństw. To właśnie w tej przestrzeni zderzają się różne wizje świata – nowoczesność reprezentowana przez kuracjuszy kontra pierwotna siła natury.
Kwestia feminizmu
„Empuzjon” porusza również temat feminizmu, ukazując miejsce kobiet w społeczeństwie patriarchalnym początku XX wieku. Choć kobiety są obecne w rozmowach kuracjuszy, ich rola jest marginalizowana – są postrzegane przez pryzmat męskich potrzeb i lęków. Tokarczuk wykorzystuje różnorodne cytaty z klasyków literatury oraz filozofii, aby podkreślić mizoginistyczne przekonania obecne w kulturze zachodniej.
Symboliczne Tuntschi – leśne twory wykorzystywane przez mężczyzn do zaspokajania potrzeb erotycznych – stają się metaforą obiektowego traktowania kobiet. Tokarczuk skłania czytelników do refleksji nad tym, jak kobiety były postrzegane i jak można to zmienić. Choć kobiety nie są głównymi bohaterkami powieści, ich nieobecność w dyskusjach mężczyzn ujawnia głęboko zakorzenione problemy społeczne.
Inspiracje literackie
Powieść Tokarczuk nawiązuje do „Czarodziejskiej góry” Tomasza Manna, zarówno pod względem tematyki sanatoryjnej, jak i analizy społecznych interakcji pacjentów. Oba utwory rozgrywają się w górskich uzdrowiskach przed I wojną światową i eksplorują zawirowania polityczne oraz osobiste tragizmy bohaterów. Tokarczuk jednak dodaje do tej narracji swoje unikalne spojrzenie na problemy współczesnego świata – lęki związane z pandemią oraz aktualne debaty o prawach kobiet.
Wielowarstwowość narracji sprawia, że „Empuzjon” jest dziełem nie tylko literackim, ale również filozoficznym. Tokarczuk bawi się różnymi formami narracyjnymi: od trzecioosobowej po wszechwiedzącą narrację pierwszoosobową. Ta wieloaspektowość pozwala czytelnikom na głębsze zanurzenie się w świat przedstawiony oraz na osobiste refleksje nad poruszanymi tematami.
Zakończenie
„Empuzjon” Olgi Tokarczuk to powieść pełna znaczeń i symboliki, która zachwyca zarówno językową precyzją, jak i głębokością poruszanych tematów. Autorce udało się stworzyć dzieło nie tylko o zdrowieniu z choroby fizycznej, ale także o uzdrawianiu duszy poprzez konfrontację z lękami oraz stereotypami społecznymi. Przyroda pozostaje równoprawnym bohaterem tej opowieści, a grzyby stają się metaforą życia oraz śmierci – rzeczywistości trudnej do uchwycenia. W obliczu współczesnych wyzwań takich jak pandemia czy walka o prawa kobiet
Artykuł sporządzony na podstawie: Wikipedia (PL).